॥ संपूर्ण श्री पार्थिव गणेश षोडशोपचार पूजा विधी ॥
श्री गणपती बाप्पांच्या पार्थिव मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठापूर्वक शास्त्रोक्त पूजा करण्यासाठी खालील विधी क्रमाने करावा. अत्यंत भक्तीभावाने आणि शुद्ध अंतःकरणाने केलेली पूजा बाप्पा नक्की स्वीकारतात.
॥ १. प्राथमिक विधी व दीपपूजन ॥
१. आचमन विधी :
उजव्या हातावर पाणी घेऊन खालील तीन मंत्रांनी पाणी प्राशन करावे आणि चौथ्या मंत्राने हातावर पाणी घेऊन ताम्हनात सोडावे.
ॐ केशवाय नमः ।
ॐ नारायणाय नमः ।
ॐ माधवाय नमः ।
ॐ गोविंदाय नमः । (पाणी ताम्हनात सोडावे)
ॐ नारायणाय नमः ।
ॐ माधवाय नमः ।
ॐ गोविंदाय नमः । (पाणी ताम्हनात सोडावे)
हात जोडून भगवान विष्णूंची उर्वरित नावे स्मरण करावीत —
ॐ विष्णवे नमः । ॐ मधुसूदनाय नमः । ॐ त्रिविक्रमाय नमः । ॐ वामनाय नमः ।
ॐ श्रीधराय नमः । ॐ हृषीकेशाय नमः । ॐ पद्मनाभाय नमः । ॐ दामोदराय नमः ।
ॐ संकर्षणाय नमः । ॐ वासुदेवाय नमः । ॐ प्रद्युम्नाय नमः । ॐ अनिरुद्धाय नमः ।
ॐ पुरुषोत्तमाय नमः । ॐ अधोक्षजाय नमः । ॐ नारसिंहाय नमः । ॐ अच्युताय नमः ।
ॐ जनार्दनाय नमः । ॐ उपेन्द्राय नमः । ॐ हरये नमः । ॐ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ श्रीधराय नमः । ॐ हृषीकेशाय नमः । ॐ पद्मनाभाय नमः । ॐ दामोदराय नमः ।
ॐ संकर्षणाय नमः । ॐ वासुदेवाय नमः । ॐ प्रद्युम्नाय नमः । ॐ अनिरुद्धाय नमः ।
ॐ पुरुषोत्तमाय नमः । ॐ अधोक्षजाय नमः । ॐ नारसिंहाय नमः । ॐ अच्युताय नमः ।
ॐ जनार्दनाय नमः । ॐ उपेन्द्राय नमः । ॐ हरये नमः । ॐ श्रीकृष्णाय नमः ॥
२. प्राणायाम :
ॐ प्रणवस्य परब्रह्म ऋषिः परमात्मा देवता दैवी गायत्री छन्दः । प्राणायामे विनियोगः ॥
३. दीपपूजन :
भो दीप ब्रह्मरूपस्त्वं ज्योतिषां प्रभुरव्ययः ।
आरोग्यं देहि पुत्रांश्च मतिं शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
आरोग्यं देहि पुत्रांश्च मतिं शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
यानंतर दीप प्रज्वलित करून पूजेच्या ठिकाणी ज्ञान, प्रकाश, आरोग्य आणि मंगलमय वातावरणाची भावना करावी.
॥ २. देवता स्मरण ॥
आचमन व प्राणायाम पूर्ण करून प्रथम गणपतीचे स्मरण करावे. त्यानंतर पूजेच्या कार्याशी संबंधित इष्टदेवता, कुलदेवता, ग्रामदेवता, वास्तुदेवता, गुरु व ब्राह्मण यांना नमस्कार करावा.
ॐ श्रीमन्महागणपतये नमः ॥
इष्टदेवताभ्यो नमः ।
कुलदेवताभ्यो नमः ।
ग्रामदेवताभ्यो नमः ।
वास्तुदेवताभ्यो नमः ।
एतत्कर्मप्रधान श्रीगणपतीदेवताभ्यो नमः ।
सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः ।
सर्वेभ्यो गुरुभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः ॥
इष्टदेवताभ्यो नमः ।
कुलदेवताभ्यो नमः ।
ग्रामदेवताभ्यो नमः ।
वास्तुदेवताभ्यो नमः ।
एतत्कर्मप्रधान श्रीगणपतीदेवताभ्यो नमः ।
सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः ।
सर्वेभ्यो गुरुभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः ॥
यानंतर विघ्ननिवारणासाठी श्री गणपतीचे ध्यान व स्मरण करावे —
वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥
सुमुखश्चैकदंतश्च कपिलो गजकर्णकः ।
लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो विनायकः ॥
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः ।
द्वादशैतानि नामानि यः पठेत् शृणुयादपि ।
विद्यारम्भे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा ।
संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥
सुमुखश्चैकदंतश्च कपिलो गजकर्णकः ।
लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो विनायकः ॥
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः ।
द्वादशैतानि नामानि यः पठेत् शृणुयादपि ।
विद्यारम्भे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा ।
संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥
॥ ३. भूतोत्सारण विधी ॥
डाव्या हातात अक्षता घेऊन चारही दिशांना अक्षता उधळाव्यात. पूजाकर्म निर्विघ्नपणे पूर्ण व्हावे अशी भावना करावी.
अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमि संस्थिताः ।
ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया ॥
अपक्रामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतो दिशम् ।
सर्वेषामविरोधेन पूजाकर्म समारभे ॥
ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया ॥
अपक्रामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतो दिशम् ।
सर्वेषामविरोधेन पूजाकर्म समारभे ॥
॥ ४. देशकाल व मुख्य संकल्प ॥
उजव्या हातात पाणी, गंध, अक्षता, सुपारी व नाणे घेऊन देश-कालाचा उच्चार करून संकल्प करावा. येथे अमुक असलेल्या ठिकाणी आपल्या वास्तविक माहितीचा उच्चार करावा.
श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मणो द्वितीये परार्धे
श्वेतवराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे युगे कलियुगे कलिप्रथमचरणे
जम्बूद्वीपे भरतवर्षे दण्डकारण्ये देशे गोदावरीच्या दक्षिणे तीरे
(आपल्या स्थानाचे नाव घ्यावे) ।
अमुक नाम संवत्सरे, दक्षिणायने, अमुक ऋतौ, भाद्रपद मासे, शुक्लपक्षे, चतुर्थ्यां तिथौ, (वार, नक्षत्र, योग, करण इत्यादी उपलब्ध असल्यास म्हणावे) ॥
अमुक नाम संवत्सरे, दक्षिणायने, अमुक ऋतौ, भाद्रपद मासे, शुक्लपक्षे, चतुर्थ्यां तिथौ, (वार, नक्षत्र, योग, करण इत्यादी उपलब्ध असल्यास म्हणावे) ॥
यानंतर आपल्या गोत्र, नाव व कुटुंबाच्या कल्याणासाठी मुख्य संकल्प करावा.
मम आत्मनः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्त फलप्राप्त्यर्थं श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं
(स्वतःचे गोत्र उच्चारावे) गोत्रोत्पन्नः (स्वतःचे नाव उच्चारावे) नामाहं, अस्माकं सकलकुटुंबानां सपरिवाराणां
द्विपद-चतुष्पद-सहितानां क्षेम-स्थैर्य-आयुः-आरोग्य-ऐश्वर्याभिवृद्ध्यर्थम्,
समस्तमंगलावाप्त्यर्थम्, समस्ताभ्युदयार्थम्,
अभीष्टकामनासिद्ध्यर्थं च प्रतिवार्षिकविहितं
पार्थिवसिद्धिविनायकदेवताप्रीत्यर्थम्
यथाज्ञानेन यथामिलितोपचारद्रव्यैः
पुरुषसूक्त-पौराणिकमन्त्रैः
प्राणप्रतिष्ठापनपूर्वकं ध्यानावाहनादिषोडशोपचारपूजनं करिष्ये ॥
आदौ निर्विघ्नता सिद्ध्यर्थं महागणपतिस्मरणं, शरीरशुद्ध्यर्थं षडङ्गन्यासं, कलश-शंख-घंटा-दीपपूजनं च करिष्ये ॥
आदौ निर्विघ्नता सिद्ध्यर्थं महागणपतिस्मरणं, शरीरशुद्ध्यर्थं षडङ्गन्यासं, कलश-शंख-घंटा-दीपपूजनं च करिष्ये ॥
संकल्प पूर्ण झाल्यावर हातातील पाणी ताम्हनात सोडावे.
॥ ५. कलश, शंख व घंटा पूजन ॥
कलशपूजन :
कलशात पाणी, दुर्वा, नाणे, सुपारी ठेवून त्यावर विड्याचे पान व नारळ ठेवावा.
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः ।
मूले तस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥
कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुंधरा ।
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥
अङ्गेषु च यमुना चैव गोदावरी सरस्वती ।
नर्मदा सिन्धु कावेरी जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
मूले तस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥
कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुंधरा ।
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥
अङ्गेषु च यमुना चैव गोदावरी सरस्वती ।
नर्मदा सिन्धु कावेरी जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
शंखपूजन :
त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे ।
निर्मितः सर्वदेवैश्च पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते ॥
निर्मितः सर्वदेवैश्च पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते ॥
घंटापूजन :
आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् ।
कुरु घण्टारवं तत्र देवताह्वानलक्षणम् ॥
कुरु घण्टारवं तत्र देवताह्वानलक्षणम् ॥
यानंतर कलशाचे पाणी फुलाने सर्व पूजासाहित्यावर व स्वतःवर शिंपडावे.
॥ ६. श्री गणेश प्राणप्रतिष्ठा विधी ॥
सूचना : मातीची पार्थिव गणेशमूर्ती आणल्यास हा प्राणप्रतिष्ठा विधी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. उजव्या हातात दुर्वा व अक्षता घेऊन मूर्तीच्या हृदयाला अंगठ्याने व अनामिकेने स्पर्श करून खालील मंत्र म्हणावेत.
ॐ अस्य श्रीप्राणप्रतिष्ठामन्त्रस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ऋषयः ।
ऋग्यजुःसामाथर्वाणि छन्दांसि ।
पराप्राणशक्तिर्देवता । आं बीजम् । ह्रीं शक्तिः । क्रौं कीलकम् ।
अस्यां मृन्मयमूर्तौ प्राणप्रतिष्ठापने विनियोगः ॥
ऋग्यजुःसामाथर्वाणि छन्दांसि ।
पराप्राणशक्तिर्देवता । आं बीजम् । ह्रीं शक्तिः । क्रौं कीलकम् ।
अस्यां मृन्मयमूर्तौ प्राणप्रतिष्ठापने विनियोगः ॥
ॐ आं ह्रीं क्रौं । यं रं लं वं शं षं सं हं ळं क्षं अः । क्रौं ह्रीं आं हंसः सोऽहम् ॥
१. प्राणप्रतिष्ठा: अस्यां मूर्तौ प्राण इह प्राणाः ॥
ॐ आं ह्रीं क्रौं । यं रं लं वं शं षं सं हं ळं क्षं अः । क्रौं ह्रीं आं हंसः सोऽहम् ॥
२. जीवप्रतिष्ठा: अस्यां मूर्तौ जीव इह स्थितः ॥
ॐ आं ह्रीं क्रौं । यं रं लं वं शं षं सं हं ळं क्षं अः । क्रौं ह्रीं आं हंसः सोऽहम् ॥
३. सर्वेन्द्रिय प्रतिष्ठा: अस्यां मूर्तौ सर्वेन्द्रियाणि वाङ्मनस्त्वक्-चक्षुः-श्रोत्र-जिह्वा-घ्राण-पाणि-पाद-पायूपस्थानि इहैवागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा ॥
१. प्राणप्रतिष्ठा: अस्यां मूर्तौ प्राण इह प्राणाः ॥
ॐ आं ह्रीं क्रौं । यं रं लं वं शं षं सं हं ळं क्षं अः । क्रौं ह्रीं आं हंसः सोऽहम् ॥
२. जीवप्रतिष्ठा: अस्यां मूर्तौ जीव इह स्थितः ॥
ॐ आं ह्रीं क्रौं । यं रं लं वं शं षं सं हं ळं क्षं अः । क्रौं ह्रीं आं हंसः सोऽहम् ॥
३. सर्वेन्द्रिय प्रतिष्ठा: अस्यां मूर्तौ सर्वेन्द्रियाणि वाङ्मनस्त्वक्-चक्षुः-श्रोत्र-जिह्वा-घ्राण-पाणि-पाद-पायूपस्थानि इहैवागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा ॥
ॐ असुनीते पुनरस्मासु चक्षुः पुनः प्राणमिह नो धेहि भोगम् ।
ज्योक् पश्येम सूर्य मुच्चरन्तं मनुमते मृळयानः स्वस्ति ॥
ॐ चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः ।
गुहा त्रीणि निहितानेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥
ज्योक् पश्येम सूर्य मुच्चरन्तं मनुमते मृळयानः स्वस्ति ॥
ॐ चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः ।
गुहा त्रीणि निहितानेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥
गर्भाधानादि पंचदश संस्कारसिद्ध्यर्थं १५ वेळा ॐ (प्रणवावृत्ती) म्हणावे:
ॐ । ॐ । ॐ । ॐ । ॐ । ॐ । ॐ । ॐ । ॐ । ॐ । ॐ । ॐ । ॐ । ॐ । ॐ ॥
रक्तांभोधिस्थपोतोल्लसदरुणसरोजाधिरूढाकराब्जैः ।
पाशं कोदण्ड भिक्षूद्भवमथ गुणमप्यङ्कुशं पञ्चबाणान् ।
बिभ्राणा सृक्कपालं त्रिनयनलसितापीनवक्षोरुहाढ्या ।
देवी बालार्कवर्णा भवतु सुखकरी प्राणशक्तिः परा नः ॥
ॐ तच्चक्षुर्देवहितं शुक्र मुच्चरत ।
पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् ॥
औं अस्यै प्राणाः प्रतिष्ठन्तु अस्यै प्राणाः क्षरन्तु च ।
अस्यै देवत्वमर्चायै मामहेति च कश्चन ॥
पाशं कोदण्ड भिक्षूद्भवमथ गुणमप्यङ्कुशं पञ्चबाणान् ।
बिभ्राणा सृक्कपालं त्रिनयनलसितापीनवक्षोरुहाढ्या ।
देवी बालार्कवर्णा भवतु सुखकरी प्राणशक्तिः परा नः ॥
ॐ तच्चक्षुर्देवहितं शुक्र मुच्चरत ।
पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् ॥
औं अस्यै प्राणाः प्रतिष्ठन्तु अस्यै प्राणाः क्षरन्तु च ।
अस्यै देवत्वमर्चायै मामहेति च कश्चन ॥
(मूर्तीवर दुर्वा व अक्षता वाहाव्यात. देवाच्या डोळ्यांना आज्याने/तुपाने स्पर्श करून नेत्रोन्मीलन करावे व प्राणशक्तीला नमस्कार करावा.)
प्राणशक्त्यै नमः । पंचोपचारैः संपूज्य ॥
॥ ७. श्री गणेश षोडशोपचार पूजा ॥
१. ध्यान व आवाहन :
एकदन्तं शूर्पकर्णं गजवक्त्रं चतुर्भुजम् ।
पाशाङ्कुशधरं देवं ध्यायेत् सिद्धिविनायकम् ॥
ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥
आवाहयामि विघ्नेश सुरराजार्चितेश्वर ।
अनाथनाथ सर्वज्ञ पूजार्थं गणनायक ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । आवाहयामि ॥ (अक्षता वाहाव्यात)
२. आसन :
पाशाङ्कुशधरं देवं ध्यायेत् सिद्धिविनायकम् ॥
ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥
आवाहयामि विघ्नेश सुरराजार्चितेश्वर ।
अनाथनाथ सर्वज्ञ पूजार्थं गणनायक ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । आवाहयामि ॥ (अक्षता वाहाव्यात)
ॐ पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् ॥
रम्यं सुशोभनं दिव्यं सर्वसौख्यकरं शुभम् ।
आसनं च मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
३. पाद्य :
रम्यं सुशोभनं दिव्यं सर्वसौख्यकरं शुभम् ।
आसनं च मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
ॐ एतावानस्य महिमा अतो ज्यायांश्च पूरुषः ॥
उष्णोदकं निर्मलं च सर्वसौगन्ध्यसंयुतम् ।
पादप्रक्षालनार्थाय दत्तं ते प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । पाद्यं समर्पयामि ॥ (पळीभर पाणी ताम्हनात सोडावे)
४. अर्घ्य :
उष्णोदकं निर्मलं च सर्वसौगन्ध्यसंयुतम् ।
पादप्रक्षालनार्थाय दत्तं ते प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । पाद्यं समर्पयामि ॥ (पळीभर पाणी ताम्हनात सोडावे)
ॐ त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनः ॥
अर्घ्यं गृहाण हेरम्ब गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम् ।
भक्त्या दत्तं मया देव प्रसीद करुणानिधे ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । अर्घ्यं समर्पयामि ॥ (गंध-अक्षता-फूल युक्त पाणी ताम्हनात सोडावे)
५. आचमन :
अर्घ्यं गृहाण हेरम्ब गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम् ।
भक्त्या दत्तं मया देव प्रसीद करुणानिधे ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । अर्घ्यं समर्पयामि ॥ (गंध-अक्षता-फूल युक्त पाणी ताम्हनात सोडावे)
ॐ तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः ॥
सर्वतीर्थसमायुक्तं सुगन्धि निर्मलं जलम् ।
आचम्यतां मया दत्तं प्रसीद परमेश्वर ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । आचमनीयं समर्पयामि ॥ (पळीभर पाणी ताम्हनात सोडावे)
६. स्नान व पंचामृतस्नान :
सर्वतीर्थसमायुक्तं सुगन्धि निर्मलं जलम् ।
आचम्यतां मया दत्तं प्रसीद परमेश्वर ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । आचमनीयं समर्पयामि ॥ (पळीभर पाणी ताम्हनात सोडावे)
ॐ यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥
गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्यो मया प्रार्थनया हृतम् । तोयमेतत्सुखस्पर्शं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । स्नानं समर्पयामि ॥ (मूर्तीवर पाण्याने प्रोक्षण करावे)
गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्यो मया प्रार्थनया हृतम् । तोयमेतत्सुखस्पर्शं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । स्नानं समर्पयामि ॥ (मूर्तीवर पाण्याने प्रोक्षण करावे)
(पार्थिव मूर्ती असल्यास ताम्हनात एक सुपारी ठेवून तिला गणपती मानून त्यावर प्रत्यक्ष पंचामृत अभिषेक करावा, किंवा मूर्तीवर दुर्वेने फक्त शिंपडावे.)
पंचामृत स्नान :
१. पयःस्नान (दूध) : कामधेनुसमुद्भूतं सर्वेषां जीवनं परम् । पावनं यज्ञहेतुश्च पयः स्नानाय गृह्यताम् ॥ ॐ पयःस्नानं समर्पयामि ॥
२. दधिस्नान (दही) : पयस्तु समुद्भूतं मधुराम्लं शशिप्रभम् । दध्यानीतं मया देव स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ दधिस्नानं समर्पयामि ॥
३. घृतस्नान (तूप) : नवनीतसमुत्पन्नं सर्वसंतोषकारकम् । घृतं तुभ्यं प्रदास्यामि स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ घृतस्नानं समर्पयामि ॥
४. मधुस्नान (मध) : तरुपुष्पसमुद्भूतं सुखादि मधुरं मधु । तेजःपुष्टिकरं दिव्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ मधुस्नानं समर्पयामि ॥
५. शर्करास्नान (साखर) : इक्षुदण्डसमुद्भूता शर्करा पुष्टिदा शुभा । मलापहारिणी दिव्या स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ शर्करास्नानं समर्पयामि ॥
एकत्रित पञ्चामृतस्नान : पञ्चामृतं मयानीतं पयो दधि घृतं मधु । शर्करासमायुक्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि ॥
शुद्धोदक स्नान : गङ्गादि सर्वतीर्थेभ्यो आनीतं निर्मलं जलम् । स्नानाय ते मया दत्तं गृहाण गणनायक ॥ ॐ शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥
(येथे गणपती अथर्वशीर्षाचे पठण करून अभिषेक करावा.)
मांगलिक स्नान :
१. पयःस्नान (दूध) : कामधेनुसमुद्भूतं सर्वेषां जीवनं परम् । पावनं यज्ञहेतुश्च पयः स्नानाय गृह्यताम् ॥ ॐ पयःस्नानं समर्पयामि ॥
२. दधिस्नान (दही) : पयस्तु समुद्भूतं मधुराम्लं शशिप्रभम् । दध्यानीतं मया देव स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ दधिस्नानं समर्पयामि ॥
३. घृतस्नान (तूप) : नवनीतसमुत्पन्नं सर्वसंतोषकारकम् । घृतं तुभ्यं प्रदास्यामि स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ घृतस्नानं समर्पयामि ॥
४. मधुस्नान (मध) : तरुपुष्पसमुद्भूतं सुखादि मधुरं मधु । तेजःपुष्टिकरं दिव्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ मधुस्नानं समर्पयामि ॥
५. शर्करास्नान (साखर) : इक्षुदण्डसमुद्भूता शर्करा पुष्टिदा शुभा । मलापहारिणी दिव्या स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ शर्करास्नानं समर्पयामि ॥
एकत्रित पञ्चामृतस्नान : पञ्चामृतं मयानीतं पयो दधि घृतं मधु । शर्करासमायुक्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि ॥
शुद्धोदक स्नान : गङ्गादि सर्वतीर्थेभ्यो आनीतं निर्मलं जलम् । स्नानाय ते मया दत्तं गृहाण गणनायक ॥ ॐ शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥
(येथे गणपती अथर्वशीर्षाचे पठण करून अभिषेक करावा.)
तैलं लक्ष्मीर्जले गङ्गा यतः तिष्ठति वै प्रभो । तन्माङ्गलिकस्नानार्थं जलतैले समर्पये ॥
ॐ तदस्तु मित्रावरुणा सुप्रतिष्ठितमस्तु ॥ (अत्तर/तेल व कोमट पाणी अर्पण करावे)
७. वस्त्र व उपवस्त्र :
ॐ तदस्तु मित्रावरुणा सुप्रतिष्ठितमस्तु ॥ (अत्तर/तेल व कोमट पाणी अर्पण करावे)
ॐ तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः ॥
शीतवातोष्णसंत्राणं लज्जाया रक्षणं परम् । देहशोभाकरं वस्त्रं गृहाण गणनायक ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । वस्त्रोपवस्त्रं समर्पयामि ॥
८. यज्ञोपवीत (जानवे) :
शीतवातोष्णसंत्राणं लज्जाया रक्षणं परम् । देहशोभाकरं वस्त्रं गृहाण गणनायक ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । वस्त्रोपवस्त्रं समर्पयामि ॥
ॐ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ॥
नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम् । यज्ञोपवीतं मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥
९. गंध, अक्षता, हळद-कुंकू व सिंदूर :
नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम् । यज्ञोपवीतं मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥
श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् । विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृह्यताम् ॥
अक्षताश्च तण्डुलाः शुभ्राः कुङ्कुमेन विराजिताः । मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर ॥
हरिद्रा स्वर्णवर्णाभा सर्वसौभाग्यदायिनी । सर्वालंकारमुख्या हि देवि त्वं प्रतिगृह्यताम् ॥
हरिद्राचूर्णसंयुक्तं कुङ्कुमं कामदायकम् । वस्त्रालंकारणं सर्वं देवि त्वं प्रतिगृह्यताम् ॥
उदितारुणसंकाशं जपाकुसुमसन्निभम् । सीमन्तभूषणार्थाय सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । विलेपनार्थं चन्दनं, कुङ्कुमं, हरिद्रां, सिन्दूरं च समर्पयामि ॥
परिमलद्रव्य :
अक्षताश्च तण्डुलाः शुभ्राः कुङ्कुमेन विराजिताः । मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर ॥
हरिद्रा स्वर्णवर्णाभा सर्वसौभाग्यदायिनी । सर्वालंकारमुख्या हि देवि त्वं प्रतिगृह्यताम् ॥
हरिद्राचूर्णसंयुक्तं कुङ्कुमं कामदायकम् । वस्त्रालंकारणं सर्वं देवि त्वं प्रतिगृह्यताम् ॥
उदितारुणसंकाशं जपाकुसुमसन्निभम् । सीमन्तभूषणार्थाय सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । विलेपनार्थं चन्दनं, कुङ्कुमं, हरिद्रां, सिन्दूरं च समर्पयामि ॥
ज्योत्स्नापते नमस्तुभ्यं नमस्ते विश्वरूपिणे । नानापरिमलद्रव्यं गृहाण परमेश्वर ॥ (अबीर, गुलाल, अष्टगंध अर्पण करावे)
१०. पुष्प व हार :
माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो । मयाहृतानि पुष्पाणि पूजार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
करवीरैर्जातिकुसुमैश्चम्पकैर्बकुलैः शुभैः । शतपत्रैश्च कल्हारैरर्चयेत् परमेश्वरम् ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । ऋतुकालोद्भव पुष्पाणि, पुष्पमालां च समर्पयामि ॥
करवीरैर्जातिकुसुमैश्चम्पकैर्बकुलैः शुभैः । शतपत्रैश्च कल्हारैरर्चयेत् परमेश्वरम् ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । ऋतुकालोद्भव पुष्पाणि, पुष्पमालां च समर्पयामि ॥
॥ विशेष विधी : श्री गणेश अंगपूजा व पत्रीपूजा ॥
अंगपूजा : खालील प्रत्येक मंत्र म्हणत अक्षता किंवा लाल फूल गणेशाच्या संबंधित अवयवावर अर्पण करावे.
१. ॐ गणेश्वराय नमः — पादौ पूजयामि ।
२. ॐ विघ्नराजाय नमः — जानुनी पूजयामि ।
३. ॐ आखुवाहनाय नमः — ऊरू पूजयामि ।
४. ॐ हेरम्बाय नमः — कटिं पूजयामि ।
५. ॐ लम्बोदराय नमः — उदरं पूजयामि ।
६. ॐ गौरीसुताय नमः — स्तनौ पूजयामि ।
७. ॐ गणनायकाय नमः — हृदयं पूजयामि ।
८. ॐ स्थूलकर्णाय नमः — कंठं पूजयामि ।
९. ॐ स्कन्दाग्रजाय नमः — स्कंधौ पूजयामि ।
१०. ॐ पाशहस्ताय नमः — हस्तौ पूजयामि ।
११. ॐ गजवक्त्राय नमः — वक्त्रं पूजयामि ।
१२. ॐ विघ्नहर्त्रे नमः — ललाटं पूजयामि ।
१३. ॐ सर्वेश्वराय नमः — शिरः पूजयामि ।
१४. ॐ गणाधिपाय नमः — सर्वाङ्गं पूजयामि ॥
२. ॐ विघ्नराजाय नमः — जानुनी पूजयामि ।
३. ॐ आखुवाहनाय नमः — ऊरू पूजयामि ।
४. ॐ हेरम्बाय नमः — कटिं पूजयामि ।
५. ॐ लम्बोदराय नमः — उदरं पूजयामि ।
६. ॐ गौरीसुताय नमः — स्तनौ पूजयामि ।
७. ॐ गणनायकाय नमः — हृदयं पूजयामि ।
८. ॐ स्थूलकर्णाय नमः — कंठं पूजयामि ।
९. ॐ स्कन्दाग्रजाय नमः — स्कंधौ पूजयामि ।
१०. ॐ पाशहस्ताय नमः — हस्तौ पूजयामि ।
११. ॐ गजवक्त्राय नमः — वक्त्रं पूजयामि ।
१२. ॐ विघ्नहर्त्रे नमः — ललाटं पूजयामि ।
१३. ॐ सर्वेश्वराय नमः — शिरः पूजयामि ।
१४. ॐ गणाधिपाय नमः — सर्वाङ्गं पूजयामि ॥
॥ ११. एकवीस पत्री (पाने) पूजा ॥
प्रत्येक मंत्र म्हणत संबंधित झाडाचे पान (पत्री) गणपतीला अर्पण करावे.
१. ॐ सुमुखाय नमः — मालतीपत्रं समर्पयामि । (मधुमालती)
२. ॐ गणाधिपाय नमः — भृंगराजपत्रं समर्पयामि । (माका)
३. ॐ उमापुत्राय नमः — बिल्वपत्रं समर्पयामि । (बेल)
४. ॐ गजाननाय नमः — श्वेतदूर्वापत्रं समर्पयामि । (पांढरी दूर्वा)
५. ॐ लम्बोदराय नमः — बदरीपत्रं समर्पयामि । (बोर)
६. ॐ हरसूनवे नमः — धत्तूरपत्रं समर्पयामि । (धोत्रा)
७. ॐ गजकर्णकाय नमः — तुलसीपत्रं समर्पयामि । (तुळस)
८. ॐ वक्रतुण्डाय नमः — शमीपत्रं समर्पयामि । (शमी)
९. ॐ गुहाग्रजाय नमः — अपामार्गपत्रं समर्पयामि । (आघाडा)
१०. ॐ एकदन्ताय नमः — बृहतीपत्रं समर्पयामि । (डोरली)
११. ॐ विकटाय नमः — करवीरपत्रं समर्पयामि । (कण्हेरी)
१२. ॐ कपिलाय नमः — अर्कपत्रं समर्पयामि । (मांदार)
१३. ॐ गजदन्ताय नमः — अर्जुनपत्रं समर्पयामि । (अर्जुन)
१४. ॐ विघ्नराजाय नमः — विष्णुक्रान्तापत्रं समर्पयामि । (विष्णुक्रांत)
१५. ॐ बटवे नमः — दाडिमपत्रं समर्पयामि । (डाळिंब)
१६. ॐ सुराग्रजाय नमः — देवदारुपत्रं समर्पयामि । (देवदार)
१७. ॐ भालचन्द्राय नमः — मरुपत्रं समर्पयामि । (पांढरा मरवा)
१८. ॐ हेरम्बाय नमः — अश्वत्थपत्रं समर्पयामि । (पिंपळ)
१९. ॐ चतुर्भुजाय नमः — जातीपत्रं समर्पयामि । (जाई)
२०. ॐ विनायकाय नमः — केतकीपत्रं समर्पयामि । (केवडा)
२१. ॐ सर्वेश्वराय नमः — अगस्तिपत्रं समर्पयामि । (अगस्ति)
२. ॐ गणाधिपाय नमः — भृंगराजपत्रं समर्पयामि । (माका)
३. ॐ उमापुत्राय नमः — बिल्वपत्रं समर्पयामि । (बेल)
४. ॐ गजाननाय नमः — श्वेतदूर्वापत्रं समर्पयामि । (पांढरी दूर्वा)
५. ॐ लम्बोदराय नमः — बदरीपत्रं समर्पयामि । (बोर)
६. ॐ हरसूनवे नमः — धत्तूरपत्रं समर्पयामि । (धोत्रा)
७. ॐ गजकर्णकाय नमः — तुलसीपत्रं समर्पयामि । (तुळस)
८. ॐ वक्रतुण्डाय नमः — शमीपत्रं समर्पयामि । (शमी)
९. ॐ गुहाग्रजाय नमः — अपामार्गपत्रं समर्पयामि । (आघाडा)
१०. ॐ एकदन्ताय नमः — बृहतीपत्रं समर्पयामि । (डोरली)
११. ॐ विकटाय नमः — करवीरपत्रं समर्पयामि । (कण्हेरी)
१२. ॐ कपिलाय नमः — अर्कपत्रं समर्पयामि । (मांदार)
१३. ॐ गजदन्ताय नमः — अर्जुनपत्रं समर्पयामि । (अर्जुन)
१४. ॐ विघ्नराजाय नमः — विष्णुक्रान्तापत्रं समर्पयामि । (विष्णुक्रांत)
१५. ॐ बटवे नमः — दाडिमपत्रं समर्पयामि । (डाळिंब)
१६. ॐ सुराग्रजाय नमः — देवदारुपत्रं समर्पयामि । (देवदार)
१७. ॐ भालचन्द्राय नमः — मरुपत्रं समर्पयामि । (पांढरा मरवा)
१८. ॐ हेरम्बाय नमः — अश्वत्थपत्रं समर्पयामि । (पिंपळ)
१९. ॐ चतुर्भुजाय नमः — जातीपत्रं समर्पयामि । (जाई)
२०. ॐ विनायकाय नमः — केतकीपत्रं समर्पयामि । (केवडा)
२१. ॐ सर्वेश्वराय नमः — अगस्तिपत्रं समर्पयामि । (अगस्ति)
॥ २१ दुर्वायुग्म (दूर्वा) समर्पण ॥
प्रत्येक नाव उच्चारताना दोन-दोन दुर्वांची एक जोडी गणपतीला अर्पण करावी. अशा प्रकारे २१ दुर्वायुग्मे अर्पण करावीत.
१. ॐ गणाधिपाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
२. ॐ उमापुत्राय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
३. ॐ अघनाशनाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
४. ॐ विनायकाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
५. ॐ ईशपुत्राय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
६. ॐ सर्वसिद्धिप्रदायकाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
७. ॐ एकदन्ताय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
८. ॐ इभवक्त्राय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
९. ॐ आखुवाहनाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१०. ॐ कुमारगुरवे नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
११. ॐ कपिलाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१२. ॐ विकटाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१3. ॐ भालचन्द्राय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१४. ॐ सुमुखाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१५. ॐ लम्बोदराय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१६. ॐ हरसूनवे नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१७. ॐ गजकर्णकाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१८. ॐ वक्रतुण्डाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१९. ॐ गुहाग्रजाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
२०. ॐ गजदन्ताय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
२१. ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
२. ॐ उमापुत्राय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
३. ॐ अघनाशनाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
४. ॐ विनायकाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
५. ॐ ईशपुत्राय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
६. ॐ सर्वसिद्धिप्रदायकाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
७. ॐ एकदन्ताय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
८. ॐ इभवक्त्राय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
९. ॐ आखुवाहनाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१०. ॐ कुमारगुरवे नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
११. ॐ कपिलाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१२. ॐ विकटाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१3. ॐ भालचन्द्राय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१४. ॐ सुमुखाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१५. ॐ लम्बोदराय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१६. ॐ हरसूनवे नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१७. ॐ गजकर्णकाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१८. ॐ वक्रतुण्डाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
१९. ॐ गुहाग्रजाय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
२०. ॐ गजदन्ताय नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
२१. ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः — दूर्वायुग्मं समर्पयामि ॥
गणाधिप नमस्तेऽस्तु उमापुत्राघनाशन । विनायकेशपुत्रेति सर्वसिद्धिप्रदायक ॥
एकदन्तेभवक्त्रेति तथा मूषकवाहन । कुमारगुरवे तुभ्यं पूजनीयः प्रयत्नतः ॥
एकैकेन तु नाम्ना तु दत्त्वैकं सर्वनामभिः । ततः स्वर्णमयं पुष्पं विघ्नेशाय समर्पयेत् ॥
(सुवर्णपुष्प / एक फूल वाहावे.)
एकदन्तेभवक्त्रेति तथा मूषकवाहन । कुमारगुरवे तुभ्यं पूजनीयः प्रयत्नतः ॥
एकैकेन तु नाम्ना तु दत्त्वैकं सर्वनामभिः । ततः स्वर्णमयं पुष्पं विघ्नेशाय समर्पयेत् ॥
(सुवर्णपुष्प / एक फूल वाहावे.)
॥ १२-१४. धूप, दीप व नैवेद्य विधी ॥
१२. धूप :
वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । धूपं आघ्रापयामि ॥ (उदबत्ती/धूप ओवाळावा)
१३. दीप / निरांजन :
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । धूपं आघ्रापयामि ॥ (उदबत्ती/धूप ओवाळावा)
साज्यं च त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥
भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देवाय परमात्मने । त्राहि मां निरयाद्घोराज्ज्योतिर्भूतो नमोऽस्तु ते ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । दीपं दर्शयामि ॥ (निरांजन ओवाळावे)
१४. नैवेद्य विधी (मोदक/मिष्टान्न) :
भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देवाय परमात्मने । त्राहि मां निरयाद्घोराज्ज्योतिर्भूतो नमोऽस्तु ते ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । दीपं दर्शयामि ॥ (निरांजन ओवाळावे)
(नैवेद्याच्या ताटाभोवती पाण्याचा चौकोन काढून त्यावर तुलसीपत्र/दुर्वा ठेवावी.)
प्रोक्षण व जलमंडल: ॐ सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि । अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा ॥
पंचप्राण आहुती: ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । मोदक-ऋतुफल-नानाविधानि नैवेद्यं निवेदयामि ॥
(काही काळ थांबून देवाने नैवेद्य ग्रहण केल्याची भावना करावी.)
उत्तरापोशन व हस्तप्रक्षालन: अमृतापिधानमसि स्वाहा । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तप्रक्षालनं समर्पयामि ॥
१५. फल व तांबूल (विडा-दक्षिणा) समर्पण :
प्रोक्षण व जलमंडल: ॐ सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि । अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा ॥
पंचप्राण आहुती: ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । मोदक-ऋतुफल-नानाविधानि नैवेद्यं निवेदयामि ॥
(काही काळ थांबून देवाने नैवेद्य ग्रहण केल्याची भावना करावी.)
उत्तरापोशन व हस्तप्रक्षालन: अमृतापिधानमसि स्वाहा । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तप्रक्षालनं समर्पयामि ॥
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः । अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव । तेन मे सुफलावाप्तिर्भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥
पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम् । एलादिचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । ऋतुफलं, ताम्बूलं, सुवर्णपुष्पदक्षिणां च समर्पयामि ॥
इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव । तेन मे सुफलावाप्तिर्भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥
पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम् । एलादिचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । ऋतुफलं, ताम्बूलं, सुवर्णपुष्पदक्षिणां च समर्पयामि ॥
॥ १६. महाआरती व कापूरारती ॥
॥ श्री गणपतीची आरती ॥
सुखकर्ता दुःखहर्ता वार्ता विघ्नाची ।
नुरवी पुरवी प्रेम कृपा जयाची ।
सर्वांगी सुंदर उटी शेंदुराची ।
कंठी झळके माळ मुक्ताफळांची ॥ १ ॥
जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती ।
दर्शनमात्रे मनकामना पुरती ॥ धृ. ॥
रत्नखचित फरा तूज गौरीकुमरा ।
चंदनाची उटी कुंकुमकेशरा ।
हिरे जडित मुकुट शोभतो बरा ।
रुणझुणती नुपूरे चरणी घागरिया ॥ २ ॥
जय देव जय देव...
लंबोदर पीतांबर फणिवरबंधना ।
सरळ सोंड वक्रतुंड त्रिनयना ।
दास रामाचा वाट पाहे सदना ।
संकटी पावावे निर्वाणी रक्षावे सुरवरवंदना ॥ ३ ॥
जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती ।
दर्शनमात्रे मनकामना पुरती ॥
॥ शेंदूर लाल चढायो ॥
शेंदूर लाल चढायो अच्छा गजमुखको । दोंदिल लाल बिराजे सुत गौरिहरको ।
हात लिये गुडलड्डू साईं सुरवरको । महिमा कहे न जाये लागत हूँ पदको ॥ १ ॥
जय जय जी गणराज विद्यासुखदाते । धन्य तुम्हारो दर्शन मेरा मन रमते ॥ धृ. ॥
अष्टौ सिद्धी दासी संकटको बैरी । विघ्नविनाशन मंगल मूरत अधिकारी ।
कोटीसूरजप्रकाश ऐसी छबी तेरी । गंडस्थळ मदमस्तक झुलती शशीहारी ॥ २ ॥ जय जय...
भावभगत से कोई शरणागत आवे । संतत संपत सबही भरपूर पावे ।
ऐसे तुम महाराज मोको अति भावे । गोसावीनंदन निशिदिन गुण गावे ॥ ३ ॥ जय जय...
॥ घालीन लोटांगण ॥
घालीन लोटांगण वंदीन चरण । डोळ्यांनी पाहीन रूप तुझे ।
प्रेमे आलिंगीन आनंदे पूजीन । भावे ओवाळीन म्हणे नामा ॥ १ ॥
त्वमेव माता च पिता त्वमेव । त्वमेव बंधुश्च सखा त्वमेव ।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव । त्वमेव सर्वं मम देव देव ॥ २ ॥
कायेन वाचा मनसेंद्रियैर्वा । बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतिस्वभावात् ।
करोमि यद्यत्सकलं परस्मै । नारायणायेति समर्पये तत् ॥ ३ ॥
अच्युतं केशवं रामनारायणं । कृष्णदामोदरं वासुदेवं हरिम् ।
श्रीधरं माधवं गोपिकावल्लभं । जानकीनायकं रामचंद्रं भजे ॥ ४ ॥
हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे ।
हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे ॥
सुखकर्ता दुःखहर्ता वार्ता विघ्नाची ।
नुरवी पुरवी प्रेम कृपा जयाची ।
सर्वांगी सुंदर उटी शेंदुराची ।
कंठी झळके माळ मुक्ताफळांची ॥ १ ॥
जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती ।
दर्शनमात्रे मनकामना पुरती ॥ धृ. ॥
रत्नखचित फरा तूज गौरीकुमरा ।
चंदनाची उटी कुंकुमकेशरा ।
हिरे जडित मुकुट शोभतो बरा ।
रुणझुणती नुपूरे चरणी घागरिया ॥ २ ॥
जय देव जय देव...
लंबोदर पीतांबर फणिवरबंधना ।
सरळ सोंड वक्रतुंड त्रिनयना ।
दास रामाचा वाट पाहे सदना ।
संकटी पावावे निर्वाणी रक्षावे सुरवरवंदना ॥ ३ ॥
जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती ।
दर्शनमात्रे मनकामना पुरती ॥
॥ शेंदूर लाल चढायो ॥
शेंदूर लाल चढायो अच्छा गजमुखको । दोंदिल लाल बिराजे सुत गौरिहरको ।
हात लिये गुडलड्डू साईं सुरवरको । महिमा कहे न जाये लागत हूँ पदको ॥ १ ॥
जय जय जी गणराज विद्यासुखदाते । धन्य तुम्हारो दर्शन मेरा मन रमते ॥ धृ. ॥
अष्टौ सिद्धी दासी संकटको बैरी । विघ्नविनाशन मंगल मूरत अधिकारी ।
कोटीसूरजप्रकाश ऐसी छबी तेरी । गंडस्थळ मदमस्तक झुलती शशीहारी ॥ २ ॥ जय जय...
भावभगत से कोई शरणागत आवे । संतत संपत सबही भरपूर पावे ।
ऐसे तुम महाराज मोको अति भावे । गोसावीनंदन निशिदिन गुण गावे ॥ ३ ॥ जय जय...
॥ घालीन लोटांगण ॥
घालीन लोटांगण वंदीन चरण । डोळ्यांनी पाहीन रूप तुझे ।
प्रेमे आलिंगीन आनंदे पूजीन । भावे ओवाळीन म्हणे नामा ॥ १ ॥
त्वमेव माता च पिता त्वमेव । त्वमेव बंधुश्च सखा त्वमेव ।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव । त्वमेव सर्वं मम देव देव ॥ २ ॥
कायेन वाचा मनसेंद्रियैर्वा । बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतिस्वभावात् ।
करोमि यद्यत्सकलं परस्मै । नारायणायेति समर्पये तत् ॥ ३ ॥
अच्युतं केशवं रामनारायणं । कृष्णदामोदरं वासुदेवं हरिम् ।
श्रीधरं माधवं गोपिकावल्लभं । जानकीनायकं रामचंद्रं भजे ॥ ४ ॥
हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे ।
हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे ॥
कापूरारती :
कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम् ।
सदा वसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । कर्पूरनीराजनं दीपं समर्पयामि ॥
कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम् ।
सदा वसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । कर्पूरनीराजनं दीपं समर्पयामि ॥
॥ १७-१८. प्रदक्षिणा व नमस्कार ॥
ॐ नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ॥
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि विनश्यन्ति प्रदक्षिणे पदे पदे ॥
(स्वतःभोवती गोल फिरून प्रदक्षिणा घालावी)
ॐ सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ॥
नमस्ते विघ्नसंहर्त्रे नमस्ते ईप्सितप्रद । नमस्ते देवदेवेश नमस्ते गणनायक ॥
नमः सर्वहितार्थाय जगदाधारहेतवे । साष्टाङ्गोऽयं नमस्कारः प्रयत्नेन मया कृतः ॥
(साष्टांग नमस्कार घालावा)
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि विनश्यन्ति प्रदक्षिणे पदे पदे ॥
(स्वतःभोवती गोल फिरून प्रदक्षिणा घालावी)
ॐ सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ॥
नमस्ते विघ्नसंहर्त्रे नमस्ते ईप्सितप्रद । नमस्ते देवदेवेश नमस्ते गणनायक ॥
नमः सर्वहितार्थाय जगदाधारहेतवे । साष्टाङ्गोऽयं नमस्कारः प्रयत्नेन मया कृतः ॥
(साष्टांग नमस्कार घालावा)
॥ १९. मंत्रपुष्पांजली ॥
ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
ॐ राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे ।
स मे कामान् कामकामाय मह्यं कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु ।
कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः ॥
ॐ स्वस्ति साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं
महाराज्यमाधिपत्यमयं समन्तपर्यायी स्यात् सार्वभौमः सार्वायुष आन्तादापरार्धात् पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराळिति ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । मंत्रपुष्पांजलीं समर्पयामि ॥ (ओंजळीतील फुले देवाला अर्पण करावीत)
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
ॐ राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे ।
स मे कामान् कामकामाय मह्यं कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु ।
कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः ॥
ॐ स्वस्ति साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं
महाराज्यमाधिपत्यमयं समन्तपर्यायी स्यात् सार्वभौमः सार्वायुष आन्तादापरार्धात् पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराळिति ॥
ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । मंत्रपुष्पांजलीं समर्पयामि ॥ (ओंजळीतील फुले देवाला अर्पण करावीत)
॥ २०-२१. क्षमायाचना व कर्म समर्पण ॥
आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् । पूजां चैव न जानामि क्षम्यतां परमेश्वर ॥
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे ॥
अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात् कारुण्यभावेन रक्षस्व परमेश्वर ॥
अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व गणनायक ॥
यदक्षरपदभ्रष्टं मात्राहीनं च यद्भवेत् । तत्सर्वं क्षम्यतां देव प्रसीद परमेश्वर ॥
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे ॥
अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात् कारुण्यभावेन रक्षस्व परमेश्वर ॥
अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व गणनायक ॥
यदक्षरपदभ्रष्टं मात्राहीनं च यद्भवेत् । तत्सर्वं क्षम्यतां देव प्रसीद परमेश्वर ॥
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतेः स्वभावात् ।
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पये तत् ॥
अनेन कृतपूजनेन श्रीसिद्धिबुद्धिसहितो महागणपतिः प्रीयताम् ।
न मम । ॐ तत्सत् ब्रह्मार्पणमस्तु ॥ (पळीभर पाणी ताम्हनात सोडावे)
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पये तत् ॥
अनेन कृतपूजनेन श्रीसिद्धिबुद्धिसहितो महागणपतिः प्रीयताम् ।
न मम । ॐ तत्सत् ब्रह्मार्पणमस्तु ॥ (पळीभर पाणी ताम्हनात सोडावे)
॥ श्री गणेश प्रार्थना ॥
विनायक गणेशान सर्वदेवनमस्कृत । पार्वतीप्रिय विघ्नेश मम विघ्नान्निवारय ॥
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि । पुत्रान् देहि धनं देहि सर्वकामांश्च देहि मे ॥
गतं पापं गतं दुःखं गतं दारिद्र्यमेव च । आगता सुखसंपत्तिः पुण्यांश्च तव दर्शनात् ॥
॥ संपूर्ण पूजा विधीचा सोपा भावार्थ व महत्त्व ॥
१. आचमन व शरीर-मन शुद्धी :पूजेला सुरुवात करण्यापूर्वी आचमन करून शरीर, वाणी आणि मन शुद्ध करण्याची भावना केली जाते. प्राणायामामुळे मन स्थिर करण्याचा प्रयत्न केला जातो आणि दीपप्रज्वलनातून अज्ञानाचा अंधकार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश आपल्या जीवनात यावा अशी प्रार्थना केली जाते.
२. देवता स्मरण व भूतोत्सारण :
गणपती हे विघ्नहर्ते असल्यामुळे सर्वप्रथम त्यांचे स्मरण केले जाते. इष्टदेवता, कुलदेवता आणि वास्तूची परवानगी घेऊन पूजेला सुरुवात केली जाते. भूतोत्सारणाचा अर्थ पूजेमध्ये कोणताही अडथळा येऊ नये आणि मनातील नकारात्मकता दूर व्हावी अशी मंगल भावना करणे होय.
३. संकल्प व प्राणप्रतिष्ठा :
संकल्प म्हणजे आपल्या पूजेचा स्पष्ट आणि पवित्र हेतू. आपण आपल्या कुटुंबाच्या आरोग्यासाठी आणि समृद्धीसाठी ही पूजा करत आहोत हे ईश्वराला सांगणे. पार्थिव (मातीच्या) मूर्तीमध्ये प्राणप्रतिष्ठा मंत्रांद्वारे साक्षात श्रीगणेशाचे चैतन्य तत्त्व जागृत केले जाते. या प्रक्रियेनंतर मूर्ती केवळ मातीची राहत नाही, तर ती साक्षात देवस्वरूप बनते.
४. षोडशोपचार (१६ उपचार) व अंगपूजा :
देवाला साक्षात् आदरणीय अतिथी मानून त्याचे सोळा प्रकारे आदरातिथ्य करण्याची परंपरा म्हणजे षोडशोपचार पूजा. त्यांना आवाहन करून आसन दिले जाते, पाय व हात धुतले जातात, पंचामृताने स्नान घातले जाते आणि सुंदर वस्त्र-अलंकारांनी सजवले जाते. गणपतीच्या शरीराच्या प्रत्येक अवयवाची स्वतंत्र नावाने (अंगपूजा) पूजा केली जाते.
५. दुर्वा, पत्री, धूप-दीप व नैवेद्य :
निसर्गाप्रती कृतज्ञता म्हणून २१ प्रकारच्या वनस्पतींची पाने (पत्री) आणि २१ दुर्वांच्या जोड्या विविध नावे घेत अर्पण केल्या जातात. सुगंधासाठी धूप, ज्ञानासाठी दीप आणि कृतज्ञता म्हणून फळे-मोदकांचा महानैवेद्य दाखवला जातो.
६. आरती, क्षमायाचना व समर्पण :
संपूर्ण भक्तीने महाआरती करून देवाचे गुणगान केले जाते. सरतेशेवटी "माझ्याकडून पूजेत अज्ञानाने काही चुका झाल्या असतील तर मला क्षमा कर" अशी नम्र प्रार्थना (क्षमायाचना) केली जाते आणि ही संपूर्ण पूजा कोणत्याही अहंकाराविना (न मम) ईश्वराच्या चरणी अर्पण केली जाते.
पूजेचे मर्म :
पूजेतील प्रत्येक उपचारामागे केवळ एक कर्मकांड नसून स्वागत, शुद्धी, श्रद्धा, कृतज्ञता, समर्पण आणि आत्मशुद्धी यांचा सुंदर संगम आहे. श्रद्धेने आणि शुद्ध अंतःकरणाने केलेली पूजाच श्रीगणेशाच्या चरणी खरी भक्ती ठरते.
पूजेतील प्रत्येक उपचारामागे केवळ एक कर्मकांड नसून स्वागत, शुद्धी, श्रद्धा, कृतज्ञता, समर्पण आणि आत्मशुद्धी यांचा सुंदर संगम आहे. श्रद्धेने आणि शुद्ध अंतःकरणाने केलेली पूजाच श्रीगणेशाच्या चरणी खरी भक्ती ठरते.
🙏 गणपती बाप्पा मोरया ।
मंगलमूर्ती मोरया 🙏
मंगलमूर्ती मोरया 🙏
॥ श्री गणेशार्पणमस्तु ॥
टिप्पणी पोस्ट करा
आपला अमूल्य प्रतिसाद आमच्यासाठी खूप महत्त्वाचा आहे. जर आमच्याकडून लिखाणात काही चुकी झाली असेल किंवा आपणांस अजून काही सुचवायचा असेल तर खालील कमेंट बॉक्स मध्ये नक्की लिहा .