जनन शांती आणि देवता
कशासाठी: बाळाचा जन्म ग्रहण, अमावास्या, विशिष्ट नक्षत्र किंवा अशुभ योगांवर झाल्यास त्याचे अरिष्ट बाळाला किंवा माता-पित्यांना लागू नये म्हणून संबंधित देवतांची शांती व हवन केले जाते.
कालसर्पयोग शांती देवता
देवता: राहू, काल, सर्प, अष्टधात्री, सत्येशान
नवनाग: अनंत, वासुकी, शेष, पद्मनाभ, कंबल, शंखपाल, धृतराष्ट्र, तक्षक, कालिया.
अमावास्या (दर्श) जनन शांती देवता
देवता: पितृ, चंद्र, सूर्य
कृष्ण चतुर्दशी (१४) शांती देवता
देवता: रुद्र, अग्नी, वृषभ
क्षयतिथी जनन शांती देवता
(ज्या तिथीस जन्म झाला असेल त्या तिथीची विहीत देवता - खाली तिथी देवता दिल्या आहेत)
माता-पिता-अपत्य समान नक्षत्र जनन
(जे नक्षत्र असेल त्याची नक्षत्र देवता - खाली नक्षत्र देवता व वेद मंत्र दिले आहेत)
अश्विनी नक्षत्र शांती देवता (फक्त १ ले चरण)
देवता: पूषा (पूषण), अश्विनीकुमार, यम
पुष्य नक्षत्र शांती देवता (फक्त २ रे व ३ रे चरण)
देवता: अदिती, बृहस्पती, सर्प
आश्लेषा नक्षत्र शांती देवता (सर्व चरण)
देवता: बृहस्पती, सर्प, पितृ
मघा नक्षत्र शांती देवता (मुख्यत्वे १ ले चरण)
देवता: सर्प, पितृ, भग
उत्तरा (फाल्गुनी) नक्षत्र शांती देवता (फक्त १ ले चरण)
देवता: भग, अर्यमा, सूर्य
चित्रा नक्षत्र शांती देवता (पूर्वार्ध / पहिले २ चरण)
देवता: सूर्य, त्वष्टा, वायू
विशाखा नक्षत्र शांती देवता (४ था चरण)
देवता: वायू, इंद्राग्नी, मित्र
ज्येष्ठा नक्षत्र शांती देवता (सर्व चरण)
देवता: मित्र, इंद्र, निर्ऋती
मूळ नक्षत्र शांती देवता (सर्व चरण)
देवता: इंद्र, निर्ऋती, उदक (आप:)
पूर्वाषाढा नक्षत्र शांती देवता (फक्त ३ रा चरण)
देवता: निर्ऋती, उदक, विश्वेदेव
रेवती नक्षत्र शांती देवता (फक्त ४ था चरण)
देवता: अहिर्बुध्न्य, पूषा (पूषण), अश्विनीकुमार
वैधृती योग शांती देवता
देवता: रुद्र, सूर्य, सोम
व्यतीपात योग शांती देवता
देवता: सूर्य, अग्नी, रुद्र
भद्रा (विष्टी करण) शांती देवता
देवता: सूर्य, अग्नी, रुद्र, विष्णू, गणेश
ग्रहणकाळ जनन शांती देवता
देवता: सूर्य, चंद्र, राहू
यमल (जुळे) शांती देवता
देवता: इंद्र, वरुण, अग्नी, सोम, मरुत, पवमान (वायू)
सदंत जनन शांती देवता (जन्मतः दात असल्यास)
देवता: सोम, अग्नी, वायू, विष्णू, धात्री
संवत / पायाळू जनन शांती देवता
देवता: विष्णू, रुद्र
गोमुख प्रसव शांती देवता
देवता: विष्णू, वरुण, यम (किंवा यक्ष्मा)
विषनाडी शांती देवता
देवता: रुद्र, अग्नी, मृत्यू (किंवा विष्णू), यम
गंड योग / गंडदोष जनन शांती देवता
देवता: मरुत
अतिगंड योग / अभिलाषेदोष शांती देवता
देवता: ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, मरुत, चंद्र
त्रिकप्रसव शांती देवता (३ मुलींनंतर मुलगा / ३ मुलांनंतर मुलगी)
देवता: ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र
विषयोग शांती देवता
देवता: शनी + चंद्र
चांडाळ योग शांती देवता
देवता: गुरू + राहू
ग्रहण योग शांती देवता
देवता: चंद्र + राहू (किंवा सूर्य + राहू/केतू)
अंगारक योग शांती देवता
देवता: मंगळ + राहू
पल्लीमरठ शांती देवता (पाल अंगावर पडल्यास)
देवता: रुद्र, महामृत्युंजय
विनायक शांती देवता
देवता: विनायक
वास्तुशांती देवता
देवता: वास्तुपुरुष, ध्रुव, अघोर
उदक शांती देवता
देवता: ब्रह्मा
कुंभ / अर्क विवाह देवता
देवता: वरुण, विष्णू, अर्क (सूर्य)
नक्षत्र स्वरूप व विशेष वर्गीकरण
महत्त्व: चंद्राचे राशिचक्र २७ नक्षत्रांमध्ये विभागलेले आहे. जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या नक्षत्रात असतो, ते आपले 'जन्म नक्षत्र' मानले जाते. नक्षत्रांच्या स्वभावानुसार शुभ-अशुभ कार्यांचा आणि दोष निवारणाचा निर्णय घेतला जातो.
गंडमूळ नक्षत्रे (एकूण ६):
अश्विनी, आश्लेषा, मघा, ज्येष्ठा, मूळ आणि रेवती.
नियम: या नक्षत्रांवर बालकाचा जन्म झाल्यास बरोबर २७ दिवसांनी जेव्हा तेच नक्षत्र पुन्हा येते, तेव्हा माता-पिता व बालकाच्या कल्याणासाठी याची विधिवत जनन शांती केली जाते.
पंचक नक्षत्रे (एकूण ५):
धनिष्ठा (उत्तरार्ध), शततारका, पूर्वाभाद्रपदा, उत्तराभाद्रपदा आणि रेवती.
वर्ज्य कार्ये: पंचक काळात प्रवास (विशेषतः दक्षिण दिशा), घरावर छत टाकणे, लाकूड किंवा इंधन साठवणे, पलंग/खाट बनवणे व विशिष्ट शुभ कार्ये वर्ज्य मानली जातात.
शुभ नक्षत्रे (सर्व शुभ कार्यांसाठी उत्तम):
अश्विनी, रोहिणी, मृगशीर्ष, पुनर्वसू, पुष्य, उत्तरा फाल्गुनी, हस्त, चित्रा, स्वाती, अनुराधा, उत्तराषाढा, श्रवण, धनिष्ठा, उत्तराभाद्रपदा आणि रेवती.
मध्यम नक्षत्रे (साधारण कार्यांसाठी योग्य):
आर्द्रा, पूर्वा फाल्गुनी, विशाखा, ज्येष्ठा, मूळ, पूर्वाषाढा, शततारका आणि पूर्वाभाद्रपदा.
उग्र / क्रूर नक्षत्रे (शुभ कार्यास वर्ज्य):
भरणी, कृत्तिका, आश्लेषा आणि मघा.
उपयोग: यात मंगल कार्ये वर्ज्य असतात; परंतु जुनी वास्तू पाडणे, अग्नी प्रदीप्त करणे, शस्त्रक्रिया किंवा धाडसी व उग्र स्वरूपाच्या कामांसाठी ही नक्षत्रे अनुकूल मानली जातात.
२७ नक्षत्र देवता, वेद मंत्र आणि जप संख्या
कशासाठी: जन्म नक्षत्राच्या देवतेची पूजा, वेद मंत्रांचा विहीत जप व हवन केल्याने नक्षत्र दोष दूर होतात आणि त्या नक्षत्राचे शुभ फळ प्राप्त होते.
१. अश्विनी: अश्विनीकुमार
जप: ५,०००
ॐ अश्विना तेजसा चक्षुः प्राणेन सरस्वती वीर्यम् वाचेन्द्रो बलेनेन्द्राय दधुरिन्द्रियम् । ॐ अश्विनीकुमाराभ्यां नमः ॥
२. भरणी: यम
जप: १०,०००
ॐ यमाय त्वांगिरस्वते पितृमते स्वाहा स्वाहा धर्माय स्वाहा धर्मपित्रे । ॐ यमाय नमः ॥
३. कृत्तिका: अग्नी
जप: १०,०००
ॐ अयमग्निः सहस्रिणो वाजस्य शंतिं (गुं) वनस्पतिः मूर्द्धा कवो रयीणाम् । ॐ अग्नये नमः ॥
४. रोहिणी: प्रजापती (ब्रह्मा)
जप: ५,०००
ॐ ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्वि सीमतः सुरुचो वेन आवः । स बुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च विवः । ॐ ब्रह्मणे (प्रजापतये) नमः ॥
५. मृगशीर्ष: सोम (चंद्र)
जप: १०,०००
ॐ सोमो धेनुं (गुं) सोमो अर्वन्तमाशुं (गुं) सोमो वीरं कर्मण्यं ददाति सादंय्यं विदथ्यं (गुं) सभेयं पितृश्रवणं यो ददाशदस्मै । ॐ सोमाय (चन्द्रमसे) नमः ॥
६. आर्द्रा: रुद्र
जप: १०,०००
ॐ नमस्ते रुद्र मन्यव उतो त इषवे नमः बाहुभ्यामुत ते नमः । ॐ रुद्राय नमः ॥
७. पुनर्वसू: अदिती
जप: १०,०००
ॐ अदितिर्द्यौरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः । विश्वे देवा अदितिः पञ्च जना अदितिर्जातमदितिर्जनित्वम् । ॐ अदित्यै नमः ॥
८. पुष्य: बृहस्पती
जप: १०,०००
ॐ बृहस्पते अति यदर्यो अर्हाद् द्युमद्विभाति क्रतुमज्जनेषु । यद्दीदयच्छवस ऋतप्रजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् । ॐ बृहस्पतये नमः ॥
९. आश्लेषा: सर्प
जप: १०,०००
ॐ नमोऽस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीमनु । ये अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः । ॐ सर्पेभ्यो नमः ॥
१०. मघा: पितृ (पितर)
जप: १०,०००
ॐ पितृभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः पितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः । प्रपितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः अक्षन् पितरोऽमीमदन्त पितरोऽतीतृपन्त पितरः शुन्धध्वम् । ॐ पितृभ्यो नमः ॥
११. पूर्वा फाल्गुनी: भग
जप: १०,०००
ॐ भग प्रणेतर्भग सत्यराधो भगेमां धियमुदवा ददन्नः । भग प्र नो जनय गोभिरश्वैर्भग प्र नृभिर्नृवन्तः स्याम । ॐ भगाय नमः ॥
१२. उत्तरा फाल्गुनी: अर्यमा
जप: ५,०००
ॐ दैव्यावध्वर्यू आ गतं (गुं) रथेन सूर्यत्वचा । मध्वा यज्ञं (गुं) समञ्जाथं प्रत्नया यं वेनश्चित्रं देवानाम् । ॐ अर्यम्णे नमः ॥
१३. हस्त: सवितृ (सविता)
जप: ५,०००
ॐ विभ्राड् बृहत् पिबतु सोम्यं मध्वायुर्दधद्यज्ञपताविहूतम् । वातजूतो यो अभिरक्षति त्मना प्रजाः पुपोष पुरुधा वि राजति । ॐ सवित्रे नमः ॥
१४. चित्रा: त्वष्टा (विश्वकर्मा)
जप: ५,०००
ॐ त्वष्टा तुरीयो अद्भुत इन्द्राग्नी पुष्टिवर्धनम् । द्विपदां छन्द इन्द्रियमुक्षा गौत्रं वयो दधुः । ॐ त्वष्ट्रे (विश्वकर्मणे) नमः ॥
१५. स्वाती: वायू
जप: ५,०००
ॐ वायुरग्रेगा यज्ञप्रीः साकं गन्मनसा यज्ञम् । शिवो नियुद्भिः शिवाभिरितो वायवे सुमनसा वितस्थुर्विश्वे नरः स्वपत्यानि चक्रुः । ॐ वायवे नमः ॥
१६. विशाखा: इंद्राग्नी
जप: १०,०००
ॐ इन्द्राग्नी आ गतं (गुं) सुतं गीर्भिर्नभो वरेण्यम् । अस्य पातं धियेषिता । ॐ इन्द्राग्निभ्यां नमः ॥
१७. अनुराधा: मित्र
जप: १०,०००
ॐ नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे महो देवाय तदृृतं (गुं) सपर्यत दूरंदृशे देवजाताय केतवे दिवस्पुत्राय सूर्याय शं (गुं) सत । ॐ मित्राय नमः ॥
१८. ज्येष्ठा: इंद्र
जप: ५,०००
ॐ त्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रं (गुं) हवे हवे सुहवं (गुं) शूरमिन्द्रम् । ह्वयामि शक्रं पुरुहूतमिन्द्रं (गुं) स्वस्ति नो मघवा धात्विन्द्रः । ॐ इन्द्राय नमः ॥
१९. मूळ: निर्ऋती
जप: ५,०००
ॐ मातेव पुत्रं पृथिवी पुरीष्यमग्निं (गुं) स्वे योनावभारुषा । तां विश्वैर्देवैर्ऋतुभिः संविदानः प्रजापतिर्विश्वकर्मा वि मुञ्चतु । ॐ निर्ऋतये नमः ॥
२०. पूर्वाषाढा: आपः (जल / उदक)
जप: ५,०००
ॐ अपाधमम किल्विषमप कृत्यामपो रपः । अपामार्ग त्वमस्मदप दुःष्वप्न्यं सुव । ॐ अद्भ्यो नमः ॥
२१. उत्तराषाढा: विश्वेदेव
जप: १०,०००
ॐ विश्वे अद्य मरुतो विश्व उतो विश्वे भवन्त्वग्नयः समिद्धाः । विश्वे नो देवा अवसा गमन्तु विश्वमस्तु द्रविणं वाजो अस्मे । ॐ विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः ॥
२२. श्रवण: विष्णू
जप: १०,०००
ॐ विष्णोरराटमसि विष्णोः श्नप्त्रे स्थो विष्णोः स्यूरसि विष्णोर्ध्रुवोऽसि वैष्णवमसि विष्णवे त्वा । ॐ विष्णवे नमः ॥
२३. धनिष्ठा: वसू (अष्टवसू)
जप: १०,०००
ॐ वसोः पवित्रमसि शतधारं वसोः पवित्रमसि सहस्रधारम् । देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुप्त्वा कामधूक्षः । ॐ वसुभ्यो नमः ॥
२४. शततारका (शतभिषा): वरुण
जप: १०,०००
ॐ वरुणस्योत्तम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भसर्जनी स्थो वरुणस्य ऋतसदन्यसि वरुणस्य ऋतसदनमसि वरुणस्य ऋतसदनमा सीद । ॐ वरुणाय नमः ॥
२५. पूर्वाभाद्रपदा: अजैकपाद
जप: ५,०००
ॐ उत नोऽहिर्बुध्न्यः शृणोत्वज एकपात् पृथिवी समुद्रः । विश्वे देवा ऋतावृधो हुवानाः स्तुता मन्त्राः कविशस्ता अवन्तु । ॐ अजैकपदे नमः ॥
२६. उत्तराभाद्रपदा: अहिर्बुध्न्य
जप: १,०००
ॐ शिवो नामासि स्वधितिस्ते पिता नमस्तेऽस्तु मा मा हिं (गुं) सीः निवर्त्तयाम्यायुषेऽन्नाद्याय प्रजननाय रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय । ॐ अहिर्बुध्न्याय नमः ॥
२७. रेवती: पूषा (पूषण)
जप: १०,०००
ॐ पूषन् तव व्रते वयं न रिष्येम कदाचन । स्तोतारस्त इह स्मसि । ॐ पूष्णे नमः ॥
तिथी देवता
कशासाठी: क्षयतिथी किंवा जन्म तिथीच्या देवतेची शांती केल्यास कार्यात यश मिळते आणि तिथी दोष नष्ट होतो.
प्रतिपदा: ब्रह्मा, अग्नी
द्वितीया: ब्रह्मा
तृतीया: विष्णू, पार्वती
चतुर्थी: गणपती, यम
पंचमी: नाग, चंद्र
षष्ठी: स्कंद (कार्तिकेय)
सप्तमी: सूर्य, इंद्र
अष्टमी: शिव, अष्टवसू
नवमी: नाग, दुर्गा
दशमी: यम
एकादशी: शिव, विश्वेदेव
द्वादशी: विष्णू, सूर्य
त्रयोदशी: कामदेव
चतुर्दशी: शिव, कलि
पौर्णिमा: चंद्र, विश्वेदेव
अमावास्या: पितर
करण देवता
कशासाठी: करण हा तिथीचा अर्धा भाग असतो. भद्रा (विष्टी) सारख्या अशुभ करणावर जन्म झाल्यास या देवतांचे पूजन आवश्यक असते.
१. बव: इंद्र देव
२. बालव: ब्रह्म देव
३. कौलव: मित्र / सूर्य देव
४. तैतिल: अर्यमा / सूर्य देव
५. गर: पृथ्वी देवी
६. वणिज: लक्ष्मी देवी
७. विष्टी (भद्रा): यम देव (अशुभ)
८. शकुनी: कलियुग देव
९. चतुष्पाद: रुद्र देव
१०. नाग: नाग देव
११. किंस्तुघ्न: पवन (वायू) देव
वारानुसार अशुभ योग आणि देवता
कशासाठी: विशिष्ट वार, तिथी आणि नक्षत्रांच्या संयोगातून कालदंड, मृत्यू, दग्ध आणि यमघंट योग तयार होतात. यात जन्माला आलेल्या बालकांसाठी शांतिविधी आवश्यक असतो.
वैधानिक इशारा / टीप: वरील सर्व माहिती पारंपरिक पंचांग, वेद मंत्र आणि ज्योतिषशास्त्रीय ग्रंथांवर आधारित आहे. ही केवळ अभ्यासक आणि पौरोहित्य करणाऱ्या गुरुजींच्या संदर्भासाठी संकलित केली आहे. कोणत्याही प्रकारच्या अंधश्रद्धेला खतपाणी घालण्याचा आमचा उद्देश नाही.