जय जय त्र्यम्बकराज गिरिजानाथा | शंकराची आरती

जय जय त्र्यम्बकराज गिरिजानाथा गंगाधरा हो ।
त्रिशूलपाणी शंभो नीलग्रीवा शशिशेखरा हो ।
वृषभारूढा फणीभूषणा दशभुज पंचानना हो ।
विभूति माळा जटा सुंदर गजचर्मांबरधरा हो ॥ धृ ॥

पडले गोहत्येचे पातक गौतमऋषीच्या शिरी हो ।
त्याने तप मांडिले ध्याना आणुनि तुज अंतरी हो ।
प्रसन्न होऊनि त्याते स्नाना दिधली गोदावरी हो ।
औदुंबरमुळि प्रगटे पावन त्रैलोक्याते करी हो ॥ १ ॥
जय जय त्र्यम्बकराज...

धन्य कुशावर्ताचा महिमा वाचे वर्णू किती हो ।
आणिकही बहु तीर्थे गंगाद्वारादिक पार्वती हो ।
वंदन मार्जन करिती त्यांचे महादोष नासती हो ।
तुझिया दर्शनमात्रे प्राणी मुक्तीते पावती हो ॥ २ ॥
जय जय त्र्यम्बकराज...

ब्रह्मगिरीची भावे ज्याला प्रदक्षिणा जरि घडे हो ।
तै तै काया कष्टे जंव जंव चरणी रूपती खडे हो ।
तव तव पुण्यविशेषे किल्मिष अवघे त्यांचे झडे हो ।
केवळ तो शिवरूपी काळ त्यांच्या पाया पडे हो ॥ ३ ॥
जय जय त्र्यम्बकराज...

लावुनिया निजभजनी सकळही पुरविसि मनकामना हो ।
संतति संपत्ति देसी अंती चुकविसी यमयातना हो ।
शिवशिव नाम जपता वाटे आनंद माझ्या मना हो ।
गोसावीनंदन विसरे संसार भव यातना हो ॥ ४ ॥
जय जय त्र्यम्बकराज...

॥ आरतीचा संपूर्ण अर्थ ॥

ध्रुवपद:
हे त्र्यंबकेश्वरा, गिरिजानाथा (पार्वतीचे पती), गंगाधरा (गंगेला धारण करणाऱ्या) तुमचा जयजयकार असो! हातात त्रिशूळ धारण करणाऱ्या हे शंभो, तुमचा कंठ निळा आहे (नीलग्रीवा) आणि मस्तकावर चंद्र आहे (शशिशेखरा). तुम्ही नंदीवर स्वार होता (वृषभारूढा), नागांचे अलंकार घालता (फणीभूषणा), तुम्हाला दहा हात (दशभुज) आणि पाच मुखे (पंचानना) आहेत. तुमच्या अंगावर भस्माची उटी (विभूती), गळ्यात रुद्राक्षाच्या माळा, डोक्यावर जटा आणि अंगावर हत्तीचे कातडे (गजचर्मांबर) अत्यंत सुंदर दिसत आहे.

कडवे १:
महर्षी गौतम ऋषींवर जेव्हा चुकून गोहत्येचे (गाय मारल्याचे) पाप लागले, तेव्हा त्यांनी अत्यंत श्रद्धेने मनात तुमचे ध्यान करून घोर तपश्चर्या केली. त्यांच्या तपावर प्रसन्न होऊन तुम्ही त्यांना पापमुक्तीसाठी आणि स्नानासाठी पवित्र 'गोदावरी' नदी दिलीत. ही गोदावरी नदी त्र्यंबकेश्वर येथे औदुंबराच्या मुळातून प्रगट झाली आणि तिने तिन्ही लोकांचे पावित्र्य वाढवले (त्रैलोक्याला पावन केले).

कडवे २:
त्र्यंबकेश्वर येथील पवित्र 'कुशावर्त' तीर्थाचा अफाट महिमा मी माझ्या वाणीने किती आणि कसा वर्णू? तिथे गंगाद्वार आणि इतरही अनेक पवित्र तीर्थे आहेत. जे भक्त तिथे जाऊन वंदन करतात आणि तीर्थस्नान (मार्जन) करतात, त्यांचे सर्व मोठे महादोष (पापे) कायमचे नष्ट होतात. हे शिवा, केवळ तुमच्या दर्शनानेच प्राणिमात्रांना या जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्ती मिळते.

कडवे ३:
जो कोणी अत्यंत भक्तीभावाने 'ब्रह्मगिरी' पर्वताची प्रदक्षिणा करतो, प्रदक्षिणा करताना त्याचे शरीर जितके कष्ट सोसते आणि त्याच्या पायात जितके खडे रुततात; तितक्या मोठ्या पुण्याच्या प्रभावाने त्याचे सर्व किल्मिष (पापे आणि दोष) झडून जातात. तो भक्त साक्षात शिवरूप होतो आणि साक्षात काळ (मृत्यू) सुद्धा त्याचे काहीही बिघडवू शकत नाही (काळ त्याच्या पाया पडतो).

कडवे ४:
भक्तांना आपल्या नामस्मरणात आणि भजनात तल्लीन करून तुम्ही त्यांच्या मनातील सर्व इच्छा (कामना) पूर्ण करता. तुम्ही त्यांना संतती आणि संपत्तीचे वरदान देता आणि मृत्यूनंतर त्यांची यमयातना (नरकयातना) चुकवून मोक्ष देता. 'शिव शिव' या नामाचा जप करताना माझ्या मनाला अत्यंत आनंद मिळतो. या आरतीचे रचनाकार 'गोसावीनंदन' म्हणतात की, तुमचे नामस्मरण केल्याने मी या संसारातील सर्व यातना आणि दुःख विसरून गेलो आहे.